23 شرح بر این کتاب معرفی شده است که بخشی از آنها نسخ خطی است. از میان این شروح: شرح صدر المتألهین، شرح ملا صالح مازندرانی، شرح علامۀ مجلسی، مهم ترین شرح هایی است که بر کافی نوشته شده و از شایستگی بیشتری برای معرفی برخوردارند.

1. شرح اصول کافی از صدر المتألهین (م 1050)

به رغم آن که نام صدر المتألهین با فلسفۀ اسلامی عجین شده و در آغاز چنین به نظر می رسد که به متون نقلیِ وحیانی کمتر اهتمام داشته، اما نگریستن در تفسیر 7 جلدی او بر قرآن و نیز شرح متقنی از اصول کافی نشان می دهد که اهتمام او به قرآن و حدیث نسبت به علوم عقلی اگر بیشتر نبوده، کمتر نبوده است.

از مقدمۀ ملاصدرا بر شرح خود بر می آید که او تنها درصدد شرح اصول کافی بود، نه همۀ کتاب. (1)او اذعان می کند که ارائۀ شرحی بر روایات از دغدغه های دیرینۀ او بود تا آن که بنا به درخواست گروهی از دوستان و برادران دینی به این کار روی آورد. (2)

و از آن جا که کافی را بهترین کتابی می شناسد که روایات را گردآورده، شرح این کتاب را در دستور کار خود قرار داده است. (3)متأسفانه این شرح ناتمام مانده و تا اندکی از کتاب الحجه استمرار یافته و چنان که از توضیح محقق کتاب ] خواجوی [ بر می آید، عمر مؤلف برای تمام کار کفاف نکرد. (4)

علامه ابوالحسن شعرانی - که افزون بر معقول در منقول نیز دارای اندیشه ای ژرف است - در ذیل آخرین حدیث در شرح ملاصدرا در ستایش از این شرح آورده است:

«این حدیث آخرین حدیثی است که صدر المتألهین شیرازی در اصول کافی توفیق شرح آن را یافته است. . . شرح او پیشگام تمام شرح های دیگر است؛ زیرا تمام آنچه در شرح های دیگر آمده، یا از لفظ و عین عبارت شرح ملاصدرا برگرفته اند و یا با الهام از محتوای شرحِ او مطالبی را در شروح خود ذکر کرده اند. و هیچ یک از شارحان

(1) شرح اصول کافی، ج 1، ص 168.

(2) همان، ص 169.

(3) همان، ص 166 - 167.

(4) همان، ج 2، ص 617.